Srbija je godinama zaglavljena u pregovorima s Evropskom unijom, ali članstvo više nije među ključnim temama predizborne kampanje. Dok vlast nastavlja politiku balansiranja između Zapada, Moskve i Pekinga, dio opozicije izbjegava jasno izjašnjavanje o evropskoj budućnosti zemlje, a desnica otvoreno zagovara odustajanje od članstva.
Evropska unija nekada je bila jedno od najvažnijih pitanja na kojima su se u Srbiji gradili politički programi i osvajali glasovi. Danas, deceniju i po kasnije, evropske integracije gotovo su potisnute iz predizborne rasprave, iako je Srbija kandidatkinja za članstvo i već godinama ne ostvaruje ozbiljniji napredak u pregovorima.
Na vanrednim parlamentarnim izborima zakazanim za 25. oktobar, prema analizi Radija Slobodna Evropa, samo jedna izborna lista otvoreno postavlja članstvo u EU u središte svog programa. Riječ je o „Evropskoj Srbiji“, čiju okosnicu čine Stranka slobode i pravde Dragana Đilasa i pokret Srce Zdravka Ponoša. Njihov cilj je obnova evropskog puta i završetak pristupnog procesa do 2030. godine.
Kod većine drugih političkih aktera evropska perspektiva nije prioritet. To je posebno upadljivo u zemlji koja je nekada važila za jednog od predvodnika evropskih integracija u regiji, a danas je izostavljena iz plana Evropske komisije za ubrzavanje pristupanja najnaprednijih kandidata, među kojima su Crna Gora, Albanija, Ukrajina i Moldavija.
Srbija od decembra 2021. nije otvorila nijedan novi pregovarački klaster. Zastoj je povezan s odbijanjem Beograda da se pridruži sankcijama EU protiv Rusije zbog invazije na Ukrajinu, ali i s nazadovanjem u oblasti vladavine prava.
Vučićeva politika između Brisela, Moskve i Pekinga
Aleksandar Vučić, koji predvodi izbornu listu Srpske napredne stranke „Ujedinjena Srbija“, evropske integracije predstavlja kao dio politike koja istovremeno čuva nacionalne interese i tradicionalne veze s drugim državama. SNS i njeni koalicijski partneri na vlasti su već 14 godina.
Takav pristup nastavlja dugogodišnje balansiranje Beograda između zapadnih država, Rusije i Kine. Iako vlast formalno zagovara evropski put, paralelno razvija saradnju s Pekingom i održava bliske odnose s Moskvom.
Politikolog i univerzitetski profesor Duško Radosavljević za RSE ocjenjuje da Vučić izbjegava da evropske integracije stavi u prvi plan jer je upravo njegova vlast odgovorna za zastoj u pregovorima. Evropska unija tako u kampanji nije predstavljena kao ključni politički cilj, nego kao tema koja može otvoriti pitanja na koja vlast nema povoljne odgovore.
Studentska lista bez jasnog obećanja o članstvu
Ni studentska lista „Studenti pobjeđuju“, jedan od glavnih izazivača vlasti, u svom programu ne navodi članstvo u EU kao cilj. Među 11 programskih tačaka nalaze se borba protiv korupcije, nezavisnost pravosuđa, reforma policije i sloboda medija.
Predstavnici liste poručuju da im je prioritet promjena unutrašnjeg političkog sistema, dok bi se o drugim pitanjima, uključujući evropske integracije, raspravljalo nakon promjene vlasti.
Radosavljević smatra da je studentski pokret svoju političku strategiju usmjerio na uklanjanje Vučića s vlasti i stvaranje uslova za obnovu institucija, a da će konkretniji politički programi doći kasnije.
Naim Leo Beširi iz Instituta za evropske poslove upozorava, međutim, da su vrijednosti koje studenti ističu — vladavina prava, nezavisno pravosuđe i borba protiv korupcije — bliske temeljnim principima Evropske unije. Prema njegovoj ocjeni, provođenje takvih reformi teško je zamisliti bez saradnje s evropskim institucijama.
Istovremeno, studentski pokret se usprotivio uvođenju sankcija Rusiji, uz obrazloženje da takve mjere ne doprinose rješavanju političkih i sigurnosnih kriza te da mogu imati posljedice po stanovništvo.
Time se otvara pitanje kakvu bi vanjsku politiku vodila eventualna nova vlast i bi li se njena unutrašnja reformska agenda pretvorila u jasnu strategiju približavanja EU.
Desnica evropsko članstvo vidi kao prijetnju suverenitetu
Dok dio opozicije evropske integracije ostavlja po strani, desničarske stranke ih koriste kao jednu od glavnih tema kampanje, uglavnom kako bi osporile članstvo Srbije u Uniji.
Lista „Autentična desnica“, koju predvodi Nova Demokratska stranka Srbije, zagovara saradnju s EU, ali odbacuje punopravno članstvo. Njen politički narativ insistira na suverenitetu i odbijanju da se odluke iz Brisela prihvate kao obavezujuće.
Predsjednik Novog DSS-a Miloš Jovanović, između ostalog, tvrdi da bi članstvo u EU podrazumijevalo prihvatanje istospolnih brakova. Politikolog Radosavljević takve poruke vidi kao dio političke strategije kojom se evropska pitanja predstavljaju kroz identitetske i suverenističke sukobe.
Sličan pristup ima i lista „Alternativa za Srbiju“, predvođena predsjednikom Narodne stranke Vladimirom Gajićem. Ona traži prekid pristupnih pregovora, tvrdeći da evropski put vodi ka priznanju nezavisnosti Kosova. Gajić odbacuje mogućnost istovremenog očuvanja srpskih pozicija o Kosovu i nastavka integracija u EU.
Beograd ne priznaje nezavisnost Kosova, ali pod posredovanjem Evropske unije učestvuje u dijalogu s Prištinom o normalizaciji odnosa. Napredak u tom procesu jedan je od važnih uslova evropskih integracija obje strane.
Desničarske liste ujedno se protive sankcijama Rusiji, čime dodatno potvrđuju da evropsku politiku posmatraju kroz sukob s Briselom, a ne kao proces usklađivanja institucija i vanjske politike sa standardima Unije.
NATO kao predizborni strašilo
Iako se evropsko članstvo rijetko spominje, protivljenje ulasku Srbije u NATO ostaje vidljiv dio kampanje. Vučić u predizbornom spotu, glumeći konobara, na zahtjeve mladih za članstvo u EU i NATO odgovara porukom da Srbija nema NATO, ali ima „mir i stabilnost“.
Srbija se deklaracijom Narodne skupštine proglasila vojno neutralnom državom, ali istovremeno sarađuje s NATO-om kroz program Partnerstvo za mir i učestvuje u zajedničkim vojnim aktivnostima.
Beširi ocjenjuje da vlast potenciranjem NATO-a pokušava stvoriti utisak kako bi politički protivnici mogli odvesti zemlju u članstvo Alijanse, iako studentska lista u svom programu nema jasno definiran stav o tom pitanju.
Saradnja Srbije s NATO-om intenzivirana je i tokom Vučićeve vlasti. Zajedničke vojne vježbe održavaju se s članicama Alijanse, uključujući aktivnosti u okviru programa „Platinasti vuk“. To pokazuje razliku između političke retorike u kampanji i praktične sigurnosne saradnje.
I Socijalistička partija Srbije, koalicijski partner naprednjaka, odlučno se protivi članstvu u NATO-u. Protivljenje Alijansi prisutno je i među desničarskim strankama, dok „Evropska Srbija“ zagovara saradnju sa NATO-om, ali ne i ulazak Srbije u taj vojni savez.
Evropska budućnost bez jasnog političkog odgovora
Predizborna kampanja u Srbiji pokazuje koliko je evropska perspektiva izgubila nekadašnji značaj. Vlast se poziva na evropski put, ali istovremeno održava bliske odnose s Rusijom i Kinom, dok pregovori s EU godinama stagniraju. Dio opozicije prioritet daje promjeni unutrašnjeg sistema, bez jasnog obećanja o članstvu, a desnica evropske integracije predstavlja kao prijetnju nacionalnom suverenitetu.
Takav odnos prema EU ostavlja birače bez jasnog odgovora na jedno od ključnih pitanja: želi li Srbija postati članica Unije i koje je političke i vanjskopolitičke odluke spremna donijeti da bi taj cilj ostvarila?
Izostanak ozbiljne rasprave o evropskoj budućnosti nije samo pitanje predizborne taktike. On odražava dublji zastoj u kojem se formalno evropsko opredjeljenje održava, dok politička volja za provođenjem reformi i usklađivanjem vanjske politike ostaje nejasna.
SRBIJA OTVARA VRATA UNIVERZITETU SPC-a: Država i Crkva zajedno grade novu akademsku instituciju
