Iranski režim se, čini se, nalazi na najslabijoj tački u svojih gotovo pola stoljeća vladavine. Tokom posljednje dvije sedmice, Iranci širom zemlje izlaze na ulice protestujući zbog sve dublje ekonomske krize, prizivajući sjećanja na proteste povodom smrti Mahse Amini iz 2022–2023. godine, kao i na demonstracije Zelenog pokreta iz 2009–2010.
Piše: Nate SWANSON Atlantic Council
Situaciju dodatno pogoršavaju rekordno visoka inflacija, potencijalno egzistencijalna kriza s vodnim resursima, te otvoreno priznanje iranskog predsjednika Masouda Pezeshkiana da njegova vlada nije u stanju odgovoriti na potrebe vlastitog stanovništva. Ovi protesti dolaze i nakon niza strateških poraza režima, uključujući gotovo potpuno uništenje iranskih saveznika u inostranstvu od strane Izraela, pad Assadovog režima u Siriji u decembru 2024. godine, te razaranja tokom dvanaestodnevnog rata u junu 2025.
Ipak, ovu kombinaciju faktora djelimično je zasjenila uloga američkog predsjednika Donalda Trumpa i njegove sve otvorenije intervencionističke administracije. Trumpova objava na društvenim mrežama od 2. januara, u kojoj je ponudio „smrtonosnu zaštitu“ iranskim demonstrantima ukoliko režim krene u obračun s njima, bila je šokantna – i to čak i prije ovosedmičnih događaja u Venecueli. Iako sam Trumpovu poruku isprva smatrao retoričkim i politički jeftinim potezom, ona se više ne može u potpunosti zanemariti, posebno imajući u vidu da je Trumpova administracija ranije ovog mjeseca bila spremna da napadne Venecuelu i uhapsi bivšeg venecuelanskog lidera Nicolása Madura.
Takva prijetnja, zapravo, može povećati masovnost protesta. Teoretski, Iranci koji su do sada oklijevali mogli bi biti spremniji izaći na ulice ukoliko vjeruju da imaju neku vrstu američke podrške.
Kako se protesti nastavljaju, vrijedi pratiti nekoliko ključnih pokazatelja koji bi mogli odrediti po čemu se oni razlikuju od ranijih masovnih pokreta u Iranu, kakav bi pravac mogli poprimiti i šta bi mogli značiti za budućnost Islamske Republike.
Masovni protesti, naravno, nisu novost u Iranu. Oni su igrali presudnu ulogu u oblikovanju savremenog političkog poretka zemlje – od dolaska aktuelnog režima na vlast 1979. godine, do njegove konsolidacije. Tokom 1990-ih, protesti su se razvili u izazov samom načinu vladanja režima. Studentski protesti iz 1999. i Zeleni pokret iz 2009. prvenstveno su bili usmjereni na reformu sistema, pri čemu je Zeleni pokret koristio slogan „Gdje je moj glas?“.
Međutim, od „Krvavog Abana“ u decembru 2019. godine, koji je izbio nakon poskupljenja goriva, došlo je do značajnog pomaka u tonu i ciljevima protesta. Iako su često započinjali kao reakcija na socijalne ili ekonomske probleme, masovni protesti u Iranu prerasli su u šire i dugotrajnije antirežimske demonstracije, uz sve učestalije uzvike „Smrt Khameneiju!“.
Ovo su ključne stvari koje treba pratiti dok se aktuelni protesti razvijaju:
1. Veličina protesta u Teheranu
Zeleni pokret iz 2009. osporio je namještene predsjedničke izbore i, po prvi put u Iranu, koristio društvene mreže kako bi izveo milione ljudi na ulice – uglavnom u Teheranu. Režim je na kraju odgovorio brutalnom represijom i hapšenjem opozicionih lidera. Kasniji protesti imali su širi geografski obuhvat i radikalniju platformu – revoluciju, a ne reformu – ali nisu uspjeli privući jednak broj ljudi. Bez masovnih i dugotrajnih protesta u Teheranu, teško je zamisliti pad režima ili ozbiljne političke promjene.
2. Jedinstvo opozicije i postojanje održive alternative
Trenutno ne postoji izabrani lider kojeg bi opozicija u potpunosti podržala i koji bi mogao odmah preuzeti vlast nakon eventualne tranzicije. Među mogućim figurama spominju se zatvoreni bivši zvaničnik Mostafa Tajzadeh ili Reza Pahlavi, najstariji sin svrgnutog iranskog šaha. Pahlavi ima snažnu podršku dijela dijaspore i, prema snimcima iz zemlje, određenu prepoznatljivost unutar Irana. Ipak, on je i kontroverzna ličnost, a njegovi pristalice su djelimično optuživane za sabotiranje pokušaja ujedinjenja opozicije u dijaspori 2022. godine.
Unutrašnji sukobi unutar iranske dijaspore nastavljeni su i tokom ovog talasa protesta, ali zanimljiv pomak predstavlja gotovo jednoglasan stav na društvenim mrežama da Iran više nikada neće biti isti. Možda je i to oblik napretka.
Ipak, izostanak jasne i održive alternative bio je jedan od glavnih razloga neuspjeha ranijih protesta. Možda postoji stotinu ili hiljadu iranskih disidenata koji bi, kada bi im se pružila prilika, mogli izrasti u respektabilne državničke figure – poput Lecha Wałęse u Poljskoj na kraju Hladnog rata. No do sada je iranski sigurnosni aparat sistematski hapsio, progonio i protjerivao sve potencijalne nosioce takvih promjena.
3. Pukotine unutar režima (i prebjegavanja)
Iran je izuzetno vješto održavao unutrašnje jedinstvo režima i sprječavao visokoprofilna prebjegavanja. Opstanak režima je uvijek bio apsolutni prioritet, dijelom i zato što vodeće figure nemaju gdje pobjeći. Rusija bi vjerovatno pružila utočište određenim elitama, kao što je primila Bashara al-Assada nakon njegovog bijega iz Sirije. Međutim, srednji sloj sigurnosnog aparata, koji direktno provodi represiju, ne bi imao takvu sigurnu destinaciju.
Upravo zato je rad mojih kolega iz Atlantic Councila u okviru Projekta strateškog parničenja izuzetno važan. Razotkrivanje i pozivanje zvaničnika na odgovornost zbog represije povećava cijenu individualnih odluka. To bi moglo doprinijeti stvaranju dodatnih pukotina unutar režima i eventualnim prebjegavanjima tokom ovog talasa protesta.
Sve to znači da, uprkos gotovo dvadeset godina rada na iranskoj politici, nije moguće predvidjeti kako će se ovi protesti završiti. Vidim iste snimke i izvještaje kao i svi drugi i mogu razgovarati s pojedinim Irancima o njihovim procjenama. Ali ne mogu znati da li je ovo protest koji će srušiti režim ili još jedan koji će Islamska Republika uspjeti brutalno ugušiti, kao i ranije.
Bez obzira na ishod, ovi protesti su važni. Oni još jednom svjedoče o hrabrosti, istrajnosti i dubokoj težnji iranskog naroda za slobodom. Istovremeno, razotkrivaju nesposobnost iranske vlasti da odgovori na ekonomske, društvene i političke zahtjeve vlastitih građana. To je jasna poruka s ulica, upućena svijetu: postojeće stanje u Iranu nije održivo.
KADA REFORME VIŠE NISU DOVOLJNE: Novi talas iranskih protesta
