Talas protesta koji je izbio zbog rastućih životnih troškova prerastao je u najozbiljniji unutrašnji izazov iranskom klerikalnom establišmentu u posljednjih nekoliko godina. Prema ocjenama istaknutih iranskih aktivista, aktuelne demonstracije više ne izražavaju zahtjeve za parcijalnim reformama, već jasno artikulišu težnju ka potpunoj promjeni političkog sistema.
Sagovornici Radija Farda, iranskog servisa Radija Slobodna Evropa, ističu da je ključna novina sadašnjeg talasa protesta njihova širina i društvena heterogenost. Umjesto sektorskih ili klasnih pobuna, na ulicama se formirao neformalni savez onih koji su decenijama ostajali bez političkog i ekonomskog glasa.
„Ovo više nisu protesti nastavnika, radnika ili jedne društvene grupe“, kaže Mehdi Mahmoudian, politički aktivista i borac za ljudska prava iz Teherana. „Oni koji nikada nisu bili predstavljeni sada su se međusobno prepoznali. To je kvalitativna promjena.“
Za razliku od ranijih ciklusa nezadovoljstva, demonstranti danas otvoreno odbacuju koncept reforme unutar postojećeg poretka. Umjesto toga, zahtijevaju suštinsku transformaciju same Islamske republike.
„Sistem, a ne njegove margine, postao je predmet osporavanja“, navodi Mahmoudian. „Ako do promjene dođe, ona mora biti rezultat unutrašnje dinamike, a ne spoljnog pritiska.“
Aktuelni protesti predstavljaju najveći društveni potres u Iranu od pokreta „Žena, život, sloboda“ iz 2022. godine, koji je režim ugušio masovnom represijom, uz stotine poginulih. I ovaj put odgovor vlasti bio je nasilan: deseci demonstranata su ubijeni, a više od hiljadu osoba privedeno, što dodatno produbljuje jaz između države i društva.
Okidač za novu eksploziju nezadovoljstva bio je ekonomski slom – galopirajuća inflacija, pad vrijednosti nacionalne valute i urušavanje kupovne moći stanovništva. No, prema riječima vjerske učenjakinje i aktivistkinje za ljudska prava Sedigheh Vasmaghi, ekonomski faktori su samo katalizator dublje krize legitimiteta.
„Životni uslovi su danas haotičniji nego ikada ranije“, kaže Vasmaghi. „Ali jednako važno je to što vlasti djeluju slabije nego u prethodnim krizama – opterećene sankcijama, lošim upravljanjem i sistemskom korupcijom.“
Ona upozorava da kontinuirana represija može gurnuti proteste u opasniju fazu radikalizacije.
„Ako država nastavi isključivo putem sile, ovo će prerasti u otvoreni sukob“, kaže Vasmaghi. „U tom scenariju, narod više neće čekati promjene – pokušaće ih nametnuti.“
Uprkos sve oštrijoj retorici i otvorenim pozivima na promjenu sistema, aktivisti su jedinstveni u odbacivanju stranog vojnog uplitanja. U tom kontekstu prave jasnu razliku između međunarodne podrške i intervencije.
„Podrška ne znači miješanje“, ističe Mahmoudian. „Međunarodne institucije mogu djelovati u okviru međunarodnog prava, ali vojna intervencija bi bila pogubna i neprihvatljiva.“
Sličan stav dijeli i Vasmaghi, upozoravajući da bi strana vojna akcija delegitimizirala proteste i dala vlastima argument za dodatnu represiju.
Aktivistkinja Motahareh Gounei smatra da dubina ekonomske krize pokazuje da su građani iscrpili sva očekivanja od postojećeg poretka.
„Ljudi više ne traže obećanja“, kaže ona. „Poruka je ogoljena i direktna: ne želimo ovaj sistem.“
Prema njenim riječima, prizori u kojima demonstranti bez straha idu prema sigurnosnim snagama svjedoče o društvu koje je izgubilo i iluzije i strah.
„Ovo nije samo protest“, zaključuje Gounei. „Ovo je poruka svijetu da je legitimitet Islamske republike u očima velikog dijela društva nepovratno potrošen.“
TEHERAN PROGLAŠAVA VIŠEDIMENZIONALNI RAT: Iran se priprema za dugotrajni sukob sa Zapadom
