Obilazak ključnih postrojenja Naftne industrije Srbije (NIS) od strane delegacije mađarske MOL Grupe predstavlja dosad najkonkretniji signal da se iza zatvorenih vrata vodi ozbiljna igra oko izlaska ruskog kapitala iz kompanije koja je pod američkim sankcijama.
Iako MOL zvanično tvrdi da „razmatra sve opcije za jačanje sigurnosti snabdijevanja u regionu“, izbjegava direktan odgovor na pitanje da li je zainteresovan za preuzimanje ruskog vlasničkog paketa u NIS-u. Ipak, višednevni obilazak Rafinerije u Pančevu, skladišta, instalacija, benzinskih stanica i Petrohemije ukazuje na mnogo više od protokolarne posjete.
„Kupac mora vidjeti robu. Ne možete se osloniti samo na bilanse“, kaže za RSE konsultant za strana ulaganja Milan Kovačević, ocjenjujući da se radi o klasičnoj pripremi za moguću akviziciju.
Zvanični Beograd i NIS o posjeti MOL-a ćute.
Ruski kapital kao prepreka, ne kao vrijednost
NIS je pod američkim sankcijama isključivo zbog većinskog ruskog vlasništva. Upravo to, prema energetskim analitičarima, čini ruski udio gotovo neprodajnim na tržištu.
„Rusija od NIS-a ne može dobiti nijedan dinar. Taj udio se može samo ustupiti – pitanje je kome i pod kojim političkim uslovima“, kaže energetska konsultantkinja Spomenka Lazić.
Ekonomista Kovačević smatra da Vašington ne bi imao ništa protiv klasične prodaje, pod uslovom da Rusija trajno izgubi upravljački i vlasnički uticaj, što bi otvorilo vrata ukidanju sankcija.
Trenutna vlasnička struktura NIS-a jasno pokazuje zašto je pitanje kontrole ključno: ruske kompanije Gasprom i Gasprom Njeft, uz manjinskog ruskog partnera, drže 56,15 odsto akcija, Srbija 29,87 odsto, dok je ostatak u rukama malih akcionara.
Srbija – posmatrač u vlastitoj energetskoj sudbini
Uprkos činjenici da NIS snabdijeva oko 80 odsto domaćeg tržišta derivata, nema naznaka da je Rusija ikada ponudila Srbiji da preuzme većinski paket. Prema ocjeni Spomenke Lazić, to nije slučajno.
„Da su htjeli, mogli su ga prepustiti Srbiji bez naknade. Ali tada bi izgubili političku polugu“, kaže ona.
Predsjednik Srbije Aleksandar Vučić najavio je da država pokušava povećati svoj udio iznad jedne trećine kako bi imala snažniji uticaj u upravljanju, ali to ne rješava ključno pitanje – ko će zamijeniti Rusiju kao većinskog vlasnika.
Pored MOL-a, kao potencijalni kupac ranije je spominjan i ADNOC iz Ujedinjenih Arapskih Emirata, ali bez ikakve potvrde da su pregovori zaista započeli.
PAD RUSKOG UTICAJA? Budimpešta pregovara o preuzimanju NIS-a
Rok koji više liči na pritisak nego na plan
Američka Kancelarija za kontrolu inostrane imovine (OFAC) odobrila je NIS-u privremenu licencu za rad do 23. januara, a JANAF-u transport neruske nafte do istog datuma. Taj rok se u praksi doživljava kao politički, a ne poslovni.
„Nemoguće je do tada dogovoriti cijenu, potpisati ugovor i sprovesti registraciju“, upozorava Kovačević, ocjenjujući da država nije pravovremeno pripremila teren.
Upravo zato se sve češće spominje i opcija nacionalizacije, dodatno podgrijana činjenicom da je u budžetu za 2026. predviđeno 164 milijarde dinara za energetsku sigurnost.
Putinovo upozorenje i granice manevra
Moskva jasno poručuje da nacionalizacija nije jednostavna opcija. Predsjednik Vladimir Putin podsjetio je da je Gasprom Njeft uložio više od tri milijarde dolara u NIS i pozvao se na međudržavni sporazum iz 2008. godine.
„To je upozorenje Beogradu: dalje ruke od NIS-a“, ocjenjuje Radojka Nikolić.
Iako je tržišna vrijednost ruskog udjela oko 560 miliona eura – zanemariva u odnosu na prihode Gasproma – politička vrijednost NIS-a za Moskvu ostaje visoka. Kako kaže Branimir Jovanović iz Bečkog instituta za međunarodne ekonomske studije, Rusija nema interes da se lako odrekne jednog od ključnih poluga uticaja na Balkanu.
Kriza koja možda i nije kriza
Iako se NIS predstavlja kao pitanje energetske stabilnosti od nacionalnog značaja, Jovanović smatra da vlast u Beogradu svjesno dramatizuje situaciju.
„Ovo je kriza koja odgovara svima – i Rusiji, i SAD-u, i domaćem rukovodstvu. Dogovor je moguć i vjerovatno će se postići“, kaže on.
U zemlji koja i dalje više od 80 odsto gasa i naftnih derivata dobija iz ruskog sistema, NIS ostaje mnogo više od kompanije: on je poligon na kojem se sudaraju geopolitika, sankcije i domaća politika.
