Američka Kancelarija za kontrolu inostrane imovine (OFAC), koja djeluje u okviru Ministarstva finansija SAD-a, odobrila je novu licencu Naftnoj industriji Srbije (NIS), kojom je rok za pregovore o prodaji ruskog većinskog udjela produžen do 24. marta 2026. godine. Iako ta odluka formalno ostavlja prostor za vlasničke promjene, ona suštinski ne donosi olakšanje u svakodnevnom poslovanju kompanije.
Kako je objavio RTS, licenca ne podrazumijeva dozvolu NIS-u da normalno posluje tokom trajanja pregovora, što znači da ključna ograničenja ostaju na snazi. Drugim riječima, produžen je politički i pravni vakuum, ali ne i ekonomska funkcionalnost kompanije koja dominira energetskim tržištem Srbije.
Predsjednik Srbije Aleksandar Vučić ocijenio je da produženje roka za ruskog vlasnika nema stvarni značaj za državu. „Nama su važni derivati“, poručio je Vučić, jasno sugerirajući da je prioritet stabilno snabdijevanje gorivom, a ne formalni pregovori o vlasništvu koji ne rješavaju trenutnu energetsku krizu.
Zbog američkih sankcija, Srbija je, prema njegovim riječima, primorana da svakodnevno uvozi velike količine goriva, što povećava troškove i dodatno opterećuje tržište. Kulminacija problema desila se 2. decembra, kada je Rafinerija Pančevo – jedina rafinerija u zemlji i najvažniji proizvodni pogon NIS-a – obustavila rad jer nije mogla uvoziti sirovu naftu.
Iako Vlada Srbije posjeduje gotovo trećinu akcija NIS-a, izostao je zvaničan odgovor na upit Radija Slobodna Evropa o značenju OFAC-ove licence i daljim potezima države. Takva šutnja dodatno naglašava političku osjetljivost situacije u kojoj se prepliću energetska sigurnost, sankcije Zapada i strateški odnosi s Moskvom.
Vlasnička struktura NIS-a ostaje ključni problem: ruske državne kompanije Gazprom i Gazprom Njeft, zajedno s fondom iz Sankt Peterburga, kontrolišu 56,15 posto akcija, dok Srbija ima 29,87 posto, a preostali udio pripada manjinskim akcionarima. Upravo to rusko većinsko vlasništvo razlog je zbog kojeg je NIS od 9. oktobra pod američkim sankcijama, s ciljem da se Moskvi onemogući korištenje energetskih prihoda za finansiranje rata protiv Ukrajine.
Stav Washingtona je jasan: skidanje NIS-a s režima sankcija moguće je samo ako se kompanija oslobodi ruskog vlasništva. Iako su SAD do oktobra više puta odgađale punu primjenu embarga, strpljenje američke administracije očito ima granice.
Predsjednik Rusije Vladimir Putin izjavio je 19. decembra da je Gazprom Njeft u NIS uložio više od tri milijarde dolara, te da Moskva sa Beogradom vodi razgovore o budućnosti kompanije. Ta izjava dodatno potvrđuje da NIS nije samo ekonomsko, već i geopolitičko pitanje.
U prethodnim mjesecima, zvaničnici Srbije i Mađarske spominjali su mogućnost da mađarski MOL ili ADNOC iz Ujedinjenih Arapskih Emirata preuzmu ruski udio u NIS-u. Međutim, ni MOL ni ADNOC nisu odgovorili na upite o eventualnoj akviziciji, što ostavlja sumnju da li stvarni interes postoji ili se radi o političkom manevru za dobijanje vremena.
NIS je prodat Gazpromu u januaru 2008. godine, u okviru međudržavnog sporazuma Srbije i Rusije, za 400 miliona eura – cijenu koju mnogi danas smatraju simboličnom u odnosu na stratešku vrijednost kompanije. Aktuelna tržišna vrijednost ruskog udjela nikada nije zvanično procijenjena, što dodatno komplikuje eventualnu prodaju.
Energetska zavisnost Srbije od Rusije ostaje duboka: NIS snabdijeva oko 80 posto domaćeg tržišta naftnim derivatima, dok se približno isti procenat prirodnog gasa uvozi iz Rusije. Takva struktura čini Srbiju izuzetno ranjivom na sankcije i političke pritiske, ali i ograničava njen manevarski prostor u odnosima s EU.
Iako je Srbija kandidat za članstvo u Evropskoj uniji još od 2012. godine, Beograd se nije pridružio sankcijama EU protiv Rusije zbog invazije na Ukrajinu. Slučaj NIS-a tako postaje paradigmatski primjer politike balansiranja: pokušaja da se zadrže bliski odnosi s Moskvom, izbjegnu otvoreni sukobi sa Zapadom i istovremeno osigura elementarna energetska stabilnost.
Produženje roka od strane OFAC-a zato više liči na privremeno odlaganje problema nego na njegovo rješenje. Dok pregovori traju, Srbija ostaje između sankcija koje guše njenu ključnu energetsku kompaniju i strateškog nasljeđa koje je veže za Rusiju – bez jasnog izlaza na vidiku.
KOLIKA JE CIJENA IZLASKA IZ RUSKE SJENE: Srbija traži izlaz iz krize NIS-a
