Najnoviji Indeks percepcije korupcije Transparency Internationala za 2025. godinu potvrđuje ono što se u političkoj i društvenoj praksi regiona odavno osjeća: Bosna i Hercegovina i Srbija nalaze se u samom evropskom dnu po pitanju integriteta institucija i kontrole zloupotrebe moći.
U svijetu koji je obuhvatio 182 države i teritorije, prosječna globalna ocjena pala je na historijski minimum od 42 boda, ali zemlje Zapadnog Balkana ostaju znatno ispod čak i tog niskog praga. Umjesto da prate evropske standarde, one potvrđuju obrazac duboko ukorijenjene nekažnjivosti.
Srbija i BiH: jezgro evropske sive zone
Srbija je rangirana na 116. mjestu sa svega 33 boda, što je svrstava među najlošije ocijenjene države Evrope. Bosna i Hercegovina, sa tek neznatno boljim rezultatom od 34 boda, zauzima 109. poziciju. Ove dvije zemlje, zajedno s Albanijom, čine grupu država koje su u evropskom kontekstu sinonim za sistemsku korupciju.
Za razliku od njih, Crna Gora (46 bodova), Kosovo (43) i Sjeverna Makedonija (40) i dalje se nalaze ispod globalnog prosjeka, ali pokazuju manje izražen stepen institucionalnog urušavanja. U susjedstvu, Hrvatska i Slovenija ostaju osjetno bolje pozicionirane, dok je Mađarska, iako članica EU, skliznula u zonu ozbiljnog demokratskog deficita.
Zarobljena država kao regionalni model
Transparency International posebno upozorava na obrasce koji se ponavljaju širom Zapadnog Balkana: koncentraciju političke moći, slabljenje mehanizama kontrole, pritiske na pravosuđe i sistematsko gušenje civilnog društva. Netransparentne odluke o velikim infrastrukturnim i investicionim projektima postale su pravilo, a ne izuzetak.
U Bosni i Hercegovini takva praksa rezultirala je nekontrolisanom eksploatacijom prirodnih resursa, dok je u Srbiji omogućila sklapanje tajnih ugovora sa stranim investitorima, uključujući i odluke koje su vodile ka nezakonitom ukidanju zaštite kulturnih dobara radi privatnih interesa.
Pravosuđe pod političkom opsadom
Jedan od ključnih razloga stagnacije borbe protiv korupcije jeste slab i kompromitovan pravosudni sistem. Sudije i tužioci u više zemalja regiona izloženi su direktnim ili indirektnim političkim pritiscima, dok su institucije koje bi trebale procesuirati korupciju na visokom nivou često mete kampanja diskreditacije.
U Srbiji je, prema izvještaju, Tužilaštvo za organizovani kriminal suočeno s intenzivnim pritiscima nakon istraga koje dotiču vrh vlasti, uključujući zakonske izmjene koje su oslabile njegovu operativnu moć. U Bosni i Hercegovini, politička kontrola nad imenovanjima u pravosuđu ostaje toliko duboka da su svi dosadašnji pokušaji reforme ostali bez stvarnog učinka, uprkos direktnom uticaju na evropski put zemlje.
Globalni kontekst: kriza liderstva i poretka
Izvještaj za 2025. godinu ne govori samo o pojedinačnim državama, već o globalnoj eroziji borbe protiv korupcije. Oružani sukobi, klimatska kriza, rastuća polarizacija i rivalstvo velikih sila dodatno potkopavaju međunarodne norme i principe odgovornog upravljanja.
Najbolje rangirane zemlje – Danska, Finska i Singapur – ostaju izuzeci, dok se lista država s visokim ocjenama iz godine u godinu sužava. S druge strane, zemlje poput Južnog Sudana, Somalije i Venecuele učvršćuju se na samom dnu, kao primjeri potpune institucionalne disfunkcije.
Između autoritarizma i otpora
Rusija, sa indeksom od 22 boda, ostaje primjer ekstremno centralizovanog i netransparentnog sistema koji guši medije, opoziciju i civilno društvo, šireći koruptivne prakse i izvan svojih granica. Nasuprot tome, Ukrajina pokazuje da su pomaci mogući čak i u uslovima rata, kada snažan pritisak javnosti, novinara i nevladinog sektora primora vlasti na reforme i jačanje antikorupcijskih institucija.
Zaključak: bez građanskog pritiska nema promjene
Transparency International zaključuje da korupcija cvjeta tamo gdje se građanima, novinarima i organizacijama civilnog društva uskraćuje prostor za djelovanje. Slabljenje transparentnosti i odgovornosti direktna je posljedica odsustva političke volje i hrabrog liderstva.
Za zemlje poput Bosne i Hercegovine i Srbije poruka je jasna: bez suštinske reforme institucija i oslobađanja pravosuđa od političke kontrole, borba protiv korupcije ostat će puka retorika, a evropske integracije tek formalni okvir bez stvarnog sadržaja.
