Rat koji je u Siriji izbio 2011. godine za Kosovo nikada nije bio samo daleka geopolitička kriza. Vrlo brzo prerastao je u konkretan sigurnosni, politički i društveni izazov, čije su se posljedice osjetile i u Prištini. Sukob koji je započeo kao pobuna protiv režima Bashara al-Assada, a potom se pretvorio u poprište regionalnih i globalnih interesa, privukao je i stotine građana Kosova.
Procjenjuje se da je oko 400 osoba – muškaraca, žena i djece – otišlo u Siriju, gdje su se pridružili militantnoj grupi Islamska država. Taj talas odlazaka otvorio je ozbiljna pitanja radikalizacije i nacionalne sigurnosti, prisiljavajući kosovske institucije na zakonodavni i institucionalni odgovor. Već 2015. godine Kosovo je usvojilo zakon kojim se zabranjuje i krivično sankcioniše učešće njegovih državljana u stranim oružanim sukobima.
Nakon vojnog poraza Islamske države 2019. godine, dio kosovskih državljana je repatriran i procesuiran pred domaćim sudovima, dio je poginuo u borbama, dok je manji broj ostao u Siriji. U međuvremenu, politička realnost u toj zemlji se iz temelja promijenila.
Krajem prošle godine srušen je višedecenijski Assadov režim, a vlast je preuzeo Ahmed al-Šara, nekada povezan s džihadističkim krugovima, koji se danas pozicionira kao tranzicioni lider uz podršku Sjedinjenih Američkih Država, Turske i Evropske unije. U toj novoj konstelaciji Sirija je krajem oktobra priznala nezavisnost Kosova, čime je otvoreno novo, ali osjetljivo poglavlje u odnosima dvije zemlje.
Priznanje je, osim diplomatskog značaja, u fokus vratilo i niz neriješenih pitanja – prije svega sudbinu kosovskih državljana koji su se borili u Siriji i još se nalaze tamo, te mogućnost da to pitanje postane dio buduće bilateralne agende Prištine i Damaska. Iako je Radio Slobodna Evropa tim povodom uputio upite i novim sirijskim vlastima i Uredu predsjednice Kosova, odgovori do danas nisu stigli.
Pravo, sigurnost i političke dileme
Arianit Šehu, izvršni direktor Američkog centra za borbu protiv ekstremizma i terorizma, naglašava da se pitanje stranih boraca mora rješavati isključivo kroz jasne zakonske okvire i punu odgovornost države. Prema njegovim riječima, svaki povratnik mora, bez izuzetka, biti procesuiran u skladu sa zakonima Kosova.
„Poštivanje zakona je temelj nacionalne sigurnosti, vladavine prava i kredibiliteta institucija, ali i ključna brana protiv radikalizma i nasilnog ekstremizma“, ističe Šehu, dodajući da pravosudni postupci moraju biti praćeni programima deradikalizacije i reintegracije, gdje god je to moguće.
Nešto drugačiju perspektivu nudi Albert Prenkaj, bivši ambasador Kosova u Italiji, koji podsjeća da povratak stranih boraca nikada formalno nije bio zabranjen, već da su svi slučajevi tretirani u skladu s važećim zakonima. On navodi da se u Siriji kosovski borci često percipiraju kao dio snaga koje su doprinijele rušenju Assadovog režima, ali upozorava da svaka njihova buduća uloga mora biti uslovljena jasnim distanciranjem od radikalnih ideologija.
Albanska zajednica u Siriji – zaboravljena, ali postojana
Strani borci nisu jedini Albanci u Siriji. U toj zemlji već decenijama postoji autohtona albanska zajednica, poznata kao Arnauti, čiji korijeni sežu u osmansko doba. Danas ona broji oko 8.000 ljudi, uglavnom porijeklom s Kosova, ali i iz Albanije i Sjeverne Makedonije, s najvećom koncentracijom u Damasku.
Tokom dugogodišnjeg rata i ova zajednica je teško stradala – desetine Albanaca su ubijene, a stotine su bile primorane na izbjeglištvo. Pad Assadovog režima dočekan je s opreznim optimizmom, kao šansa za bolji institucionalni položaj u novoj Siriji.
Šehu upozorava da je albanska zajednica u Siriji godinama bila marginalizovana i izvan fokusa matičnih država, ali naglašava da su Albanci uspjeli očuvati jezik, identitet i osjećaj pripadnosti. Zbog toga, smatra on, Kosovo i Albanija imaju moralnu i nacionalnu obavezu da osiguraju dugoročnu institucionalnu, kulturnu i konzularnu podršku toj zajednici.
Diplomatija između strpljenja i opreza
Uspostavljanje punih diplomatskih odnosa između Kosova i Sirije posmatra se kao prirodan, ali izuzetno osjetljiv proces. Analitičari upozoravaju da obje zemlje prolaze kroz složene unutrašnje tranzicije i da ključna pitanja neće doći na dnevni red prije nego što se političke prilike dodatno stabilizuju.
Bivši ambasador Prenkaj ističe da Kosovo u tom procesu mora ostati usklađeno sa svojim glavnim saveznicima – SAD-om i Evropskom unijom – te da nema potrebe za žurbom. Sličan stav dijeli i Šehu, koji naglašava da samo pažljivo vođena diplomatija može omogućiti da se pitanja sigurnosti, prava, položaja albanske zajednice i potencijalnih ekonomskih interesa rješavaju institucionalno i dugoročno održivo.
Na prvu godišnjicu pada Assadovog režima, predsjednica Kosova Vjosa Osmani uputila je poruku podrške Siriji, poručivši da Kosovo želi biti partner i saveznik u njenom novom početku. Taj gest posmatra se kao simboličan, ali važan signal, iako još uvijek nije jasno da li je između Prištine i Damaska uspostavljena direktna politička komunikacija.
U novoj sirijskoj realnosti, Kosovo se tako nalazi pred složenim izazovom: kako balansirati između principa vladavine prava, sigurnosnih interesa i historijskih veza, dok se istovremeno gradi oprezan, ali perspektivan odnos s državom koja je tek izašla iz decenijskog rata.
