Evropa više ne može računati na Sjedinjene Američke Države kao garanta svoje sigurnosti. To je temeljna poruka analize objavljene u časopisu Foreign Affairs, koju potpisuje Max Bergmann, direktor programa za Evropu, Rusiju i Euroaziju te Stuart centra za euroatlantske i sjevernoevropske studije pri američkom think tanku CSIS.
Od završetka Drugog svjetskog rata američka vojna moć bila je ključni oslonac evropske sigurnosti i integracija, što se često navodi kao jedno od najvećih vanjskopolitičkih postignuća Washingtona.
Međutim, administracija američkog predsjednika Donalda Trumpa jasno je poručila da SAD više ne želi imati ulogu evropskog sigurnosnog garanta. Zaprijetila je zauzimanjem teritorija jedne članice NATO-a, smanjila podršku Ukrajini, uvela carine evropskim saveznicima te u Nacionalnoj sigurnosnoj strategiji za 2025. godinu pozvala na „poticanje otpora sadašnjem evropskom smjeru“.
Poruka je, kako piše Bergmann, jasna: Evropa se više ne može oslanjati na SAD. Po prvi put u gotovo osam decenija kontinent ostaje sam.
Evropa pred ruskom prijetnjom
U takvim okolnostima evropske države ponovo postaju ranjive na rusku agresiju. Ako Moskva, nakon Ukrajine, obnovi svoj ratni aparat i usmjeri pažnju dalje prema zapadu, istočna Evropa mogla bi se brzo naći pod ozbiljnom prijetnjom. To bi, smatra autor u Foreign Affairsu, trebalo potaknuti evropske lidere na radikalan zaokret u odbrambenoj politici.
No, takav zaokret zasad izostaje. Iako su članice NATO-a obećale povećati izdvajanja za odbranu na 3,5 posto BDP-a do 2035. godine, novac sam po sebi neće osigurati sigurnost. Problem nije finansijski, već strukturni: evropske vojske nisu organizirane za odbranu kontinenta bez Sjedinjenih Američkih Država.
Bergmann upozorava da su evropski lideri svjesni svoje sigurnosne ovisnosti, ali odbijaju prihvatiti zaključke koji iz toga proizlaze. Ključna prepreka ostaje uvjerenje da je odbrana isključivo nacionalna, a ne evropska odgovornost. Države žele zadržati potpunu kontrolu nad vlastitim vojskama, zanemarujući činjenicu da Evropa u odbrambenom smislu nije suverena još od 1945. godine, jer se decenijama oslanjala na stranu silu – SAD.
Sada, kada se SAD povlači, najefikasniji način organiziranja odbrane bez Washingtona jeste integracija odbrambenih napora. Evropa, piše Bergmann, mora učiniti ono što čini u svakoj ozbiljnoj krizi – aktivirati Evropsku uniju. Vrijeme je da EU postane evropski Pentagon.
Historijski presedan i propuštena prilika
Ovo nije prvi put da se Evropa suočava s američkim povlačenjem. Krajem 1940-ih Washington je želio povući svoje trupe iz Evrope, ali zapadne evropske države bile su preslabe da se same odbrane, dok je sovjetska prijetnja bila prevelika.
Cilj SAD-a tada nije bio NATO – koji je, prema historičaru Stenu Rynningu, smatran privremenim rješenjem – već izgradnja ujedinjene Evrope kao „treće sile“. Prvi korak bio je osnivanje Evropske zajednice za ugalj i čelik 1950. godine, projekt osmišljen da pomiri Francusku i Njemačku i integriše ratnu industriju kontinenta.
Nakon izbijanja Korejskog rata 1950. godine i straha od sovjetske invazije, francuski premijer René Pleven predložio je stvaranje evropske vojske. Šest država je 1952. potpisalo sporazum o zajedničkoj vojsci, budžetu i institucijama, ali je francuski parlament taj ugovor 1954. odbacio zbog straha od gubitka suvereniteta. Američke trupe su tako ostale u Evropi – trajno.
Rezultat je bio da Evropa nikada nije morala vojno federirati. NATO je stvorio privid nacionalne suverenosti, iako je SAD u praksi donosio ključne odluke.
NATO bez SAD-a – prazna ljuštura
Nakon Hladnog rata Evropska zajednica prerasta u Evropsku uniju, a Ugovor iz Maastrichta 1993. godine uvodi Zajedničku vanjsku i sigurnosnu politiku. Međutim, SAD tada nije želio otići. Madeleine Albright je 1998. godine insistirala da ne smije biti „razdvajanja“ niti „dupliranja“ NATO-a i EU-a.
Danas se situacija ponovo mijenja. Evropa se suočava s agresivnom Rusijom, dok se SAD povlači. Kontinent raspolaže s oko 30 različitih vojski, različitim vrstama opreme i različitim nivoima spremnosti. Bez SAD-a, upozorava Bergmann, NATO bi bio tek prazna ljuštura.
Evropske vojske dizajnirane su kao pomoćne snage u ratovima koje vodi SAD. Nedostaju im ključni kapaciteti: logistika, dopunjavanje goriva u zraku, strateški transport i napredne obavještajne tehnologije.
Građani žele evropsku vojsku
Prema istraživanju portala Le Grand Continent s početka 2025. godine, samo 19 posto Evropljana vjeruje da ih njihove nacionalne vojske mogu odbraniti, dok čak 60 posto ima povjerenje u hipotetičku zajedničku evropsku vojsku. Taj podatak Bergmann posebno naglašava.
Francuska i Ujedinjeno Kraljevstvo imaju ograničene fiskalne kapacitete, dok Njemačka ulaže, ali njen historijski pacifizam čini je nesigurnim vojnim liderom. Umjesto jedinstvenog pristupa, Evropa se fragmentira u regionalne koalicije – od britanske Zajedničke ekspedicijske snage do nordijske odbrambene saradnje – što ne može zamijeniti zajednički evropski okvir.
EU kao odbrambeni stub
Evropska unija ima 450 miliona stanovnika i ekonomiju uporedivu s kineskom, ali ne koristi te prednosti. Ipak, EU je već pokazala da može djelovati u krizama – od pandemije, preko energetske krize, do migracija.
Prema Eurobarometru iz 2025. godine, oko 80 posto građana EU-a podržava zajedničku odbrambenu politiku. Kako ističe Bergmann, najveća prepreka nije politička, već birokratska: nacionalna ministarstva odbrane i fragmentirana vojna industrija.
Integracija bi, poput jedinstvenog tržišta 1980-ih, donijela veću efikasnost i znatne uštede. Prema studiji think tanka Bruegel, zajednička nabavka mogla bi prepoloviti troškove ponovnog naoružavanja.
Evropa mora djelovati zajedno
Jačanje odbrambene uloge EU-a ne znači kraj NATO-a niti nacionalnih vojski. EU bi finansirala i organizirala snage, dok bi NATO ostao komandna struktura – ali evropska. Bergmann predlaže da Evropljani preuzmu i vrh NATO-a, uključujući poziciju vrhovnog komandanta.
Integracija odbrane mora biti praćena i integracijom vanjske politike. Evropa mora govoriti jednim glasom. Historija pokazuje zašto je EU uopće nastala: male države su shvatile da same ne mogu opstati.
Kako zaključuje Max Bergmann u Foreign Affairsu, povlačenje SAD-a ponovo ugrožava evropske države. Aktiviranjem onoga zbog čega je evropski projekt i nastao – zajedničke moći – Evropa može osigurati vlastitu budućnost.
FOREIGN AFFAIRS: Zapad sve više vjeruje da je rat u Ukrajini u pat-poziciji
