Gotovo svaki deveti euro spoljnog duga Srbije vezan je za Kinu. Prema posljednjem izvještaju Uprave za javni dug iz oktobra, oko 11 posto ukupnog vanjskog zaduženja otpada na kredite kineske državne Export-Import banke (EXIM), što Srbiju svrstava među zemlje regiona s najizraženijom finansijskom vezom s Pekingom.
Srbija trenutno otplaćuje više od deset kineskih kredita, uglavnom namijenjenih velikim infrastrukturnim projektima, a samo dug prema EXIM banci iznosi oko 2,8 milijardi eura. No, ni taj iznos ne predstavlja potpunu sliku. Budžet Srbije za 2026. godinu pokazuje da su dodatna zaduženja realizirana i preko Bank of China, prvenstveno za projekte komunalne i kanalizacione infrastrukture.
Koliki je ukupan dug Srbije prema kineskim bankama i državi Kini – zvanično se ne zna. Narodna banka Srbije odbila je za RSE dostaviti zbirne podatke, pozivajući se na povjerljivost, dok Ministarstvo finansija na upite nije odgovorilo. Ono što je, međutim, dostupno, pokazuje da se Srbija kod kineske EXIM banke zadužila više nego kod nekih ključnih evropskih finansijskih institucija, uključujući Evropsku investicionu banku.
Brzina umjesto standarda
Za Sonju Stojadinović, istraživačicu kineskih investicija, takav trend nije iznenađenje.
„Kineski krediti su proceduralno brži i politički manje zahtjevni, ali istovremeno i znatno netransparentniji“, kaže ona.
Upravo netransparentnost prati gotovo sve velike infrastrukturne projekte koje u Srbiji realiziraju kineske kompanije. Država se pritom poziva na međudržavni sporazum o ekonomskoj i tehničkoj saradnji s Kinom iz 2009. godine, koji omogućava direktno ugovaranje bez javnih tendera – model koji je u suprotnosti s evropskim pravilima javnih nabavki.
Pitanje odgovornosti i kontrole takvih aranžmana došlo je u fokus javnosti nakon smrtonosnog urušavanja nadstrešnice na Željezničkoj stanici u Novom Sadu u novembru 2024., kada je poginulo 16 ljudi. Stanica je bila dio projekta modernizacije pruge Novi Sad – granica s Mađarskom, koji je realizirao kineski konzorcij bez tendera.
Tužilaštvo za organizirani kriminal sada istražuje navode da su pojedini funkcioneri kineskim kompanijama nezakonito pribavili imovinsku korist od najmanje 18,7 miliona dolara. Srbija će kredit za taj projekat otplaćivati do 2039. godine, a preostali dug trenutno iznosi 763 miliona eura.
Zašto Beograd bira Peking
Prema Stojadinović, ključni razlog za oslanjanje na kineske kredite leži u odsustvu političkih uslova.
„Evropske banke zahtijevaju poštivanje demokratskih standarda – slobodne izbore, ljudska prava, slobodu medija. Kina to ne traži. Jedini politički uslov je podrška politici ‘jedne Kine’“, objašnjava ona.
Srbija tu politiku bezrezervno podržava, uključujući stav da je Tajvan dio kineske teritorije. Iako su kineski krediti u prosjeku skuplji za 0,5 do 1,2 procentna poena u odnosu na evropske, vlastima su privlačni zbog brzine realizacije.
„Brzi projekti znače i brze političke poene“, kaže Stojadinović. „Vlast želi vidljive rezultate prije izbora, čak i po cijenu slabije kontrole.“
Od pruga do skenera
Kineski krediti u Srbiji finansiraju širok spektar projekata: most Zemun–Borča, obilaznicu oko Beograda, prugu Novi Sad–Mađarska, energetske projekte poput Kostolca B, ali i uvođenje Nuctech skenera na graničnim prelazima – opreme kineskog proizvođača koji se nalazi na crnoj listi SAD-a zbog sigurnosnih rizika.
Istovremeno, Kina je u Srbiji prisutna i kao veliki investitor. Kompanije Ziđin i HBIS preuzele su ključne industrijske komplekse, ali su njihovo poslovanje pratile ozbiljne optužbe za zagađenje okoliša i slabu zaštitu lokalnih zajednica.
Geopolitika betona i čelika
Srbija za Kinu nije samo tržište, već i strateška tačka Inicijative „Pojas i put“. Brza pruga Beograd–Budimpešta treba povezati kineski kontroliranu luku Pirej s centralnom Evropom, a balkanska infrastruktura služi i kao kanal za plasman kineskog čelika, opreme i kapitala.
Zbog toga su upozorenja iz Brisela i Washingtona sve glasnija. Ključna zamjerka nije sama saradnja s Kinom, već način na koji se ona odvija – zatvoreni ugovori, izuzimanje od zakona o javnim nabavkama i lex specialis rješenja koja suspendiraju standardne procedure.
„Ovo su aranžmani s mnogo ‘crnih rupa’“, zaključuje Stojadinović. „Brzi su, ali skupi – ne samo finansijski, već i institucionalno.“
