Politički poraz Aleksandra Vučića u Srbiji mogao bi imati posljedice daleko izvan Beograda, posebno za Milorada Dodika, koji je godinama gradio vlastiti politički utjecaj oslanjajući se na podršku srbijanskog predsjednika. Njihovo savezništvo nije se svodilo samo na javne nastupe, uzajamne pohvale i zajedničke proslave. Obuhvatalo je političku koordinaciju, ekonomske projekte i usklađene stavove o ključnim pitanjima u regionu, zbog čega promjena vlasti u Srbiji otvara pitanje hoće li se promijeniti i odnos Beograda prema vlastima Republike Srpske.
Dodik je u izbornoj noći bio uz Vučića u izbornom štabu Srpske napredne stranke u Beogradu, još jednom potvrđujući bliskost s dugogodišnjim političkim saveznikom. Nakon izbornog poraza Vučićeve koalicije, Dodik je poručio da je spreman sarađivati s novom vlašću. Međutim, spremnost na saradnju ne znači da će odnosi ostati isti. Dosadašnje partnerstvo u velikoj mjeri počivalo je na ličnim vezama dvojice lidera i političkim interesima njihovih vlasti.
Za Dodika bi najveća promjena mogla biti gubitak bezrezervne podrške iz Beograda, koja mu je godinama služila kao važan oslonac u sukobima s institucijama Bosne i Hercegovine i međunarodnim akterima.
Podrška Republici Srpskoj ne mora značiti podršku Dodiku
Aleksandar Trifunović, urednik magazina Buka, ocjenjuje da promjena vlasti u Srbiji neće nužno dovesti do slabljenja odnosa između Beograda i Republike Srpske, ali bi mogla znatno otežati Dodikovo političko djelovanje.
Prema njegovoj procjeni, dosadašnja saradnja bila je prije svega personalizirana, pa nova vlast neće imati isti politički razlog da Dodika tretira na način na koji je to činio Vučić. Beograd bi, smatra Trifunović, mogao nastaviti održavati bliske veze s Republikom Srpskom, ali istovremeno biti otvoreniji prema drugim političkim opcijama u tom entitetu.
Takav scenarij predstavljao bi važnu promjenu u dosadašnjoj politici Srbije prema Bosni i Hercegovini. Podrška specijalnim paralelnim vezama, predviđenim Dejtonskim sporazumom, ne podrazumijeva nužno podršku svakom potezu aktuelnog rukovodstva Republike Srpske. Ključno pitanje bit će hoće li nova vlast u Beogradu tu razliku pretvoriti u konkretnu politiku.
Predstavnici Studentske liste za RSE nisu direktno odgovorili na pitanja o budućem odnosu prema Dodiku. Naveli su da su njihovi stavovi o Republici Srpskoj odranije poznati te da se zalažu za dobrobit njenog stanovništva i očuvanje Dejtonskog sporazuma.
Ta formulacija ostavlja prostor za različita tumačenja. Očuvanje Dejtonskog sporazuma podrazumijeva i poštivanje ustavnog poretka Bosne i Hercegovine, ali tek će konkretni potezi nove vlasti pokazati hoće li se Beograd distancirati od politika koje su izazivale institucionalne krize u zemlji.
Evropski put Srbije i odnos prema Bosni i Hercegovini
Predsjednik Centra za regionalizam Aleksandar Popov smatra da bi nova vlast, ukoliko želi nastaviti evropski put Srbije, morala posvetiti više pažnje stabilnosti odnosa sa susjednim državama.
On podsjeća da je Beograd formalno priznavao suverenitet i teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine, dok je istovremeno podržavao politike Milorada Dodika koje su, prema ocjenama njihovih kritičara, imale separatistički karakter.
Popov ne očekuje da bi nova vlast odustala od odnosa s Republikom Srpskom ili specijalnih veza predviđenih Dejtonskim sporazumom. Međutim, smatra da bi bilo važno napraviti političku distancu prema Dodiku, čije bi kontroverze mogle opterećivati odnose Srbije s Bosnom i Hercegovinom i Evropskom unijom.
Za Sarajevo bi promjena u Beogradu mogla biti prilika da se bilateralni odnosi manje oslanjaju na lične veze političkih lidera, a više na međudržavnu saradnju, regionalnu stabilnost i poštivanje nadležnosti institucija. Ipak, nema garancije da će nova vlast krenuti tim putem. Studentska lista zasad nije ponudila dovoljno konkretnih stavova da bi se moglo zaključiti kako će izgledati njena politika prema Bosni i Hercegovini.
Hoće li poslovne veze doći pod istragu?
Promjena vlasti u Srbiji mogla bi otvoriti i pitanje političkih i poslovnih veza uspostavljenih tokom višegodišnjeg partnerstva Vučića i Dodika. Najave nove vlasti o lustraciji, borbi protiv korupcije i jačanju nezavisnosti institucija nameću pitanje hoće li se eventualne istrage odnositi i na poslove i investicije povezane s političkim strukturama Republike Srpske.
Aleksandar Popov smatra da bi oslobađanje pravosuđa od političkog utjecaja omogućilo nadležnim institucijama da istražuju sve slučajeve za koje postoje zakonske osnove. U javnosti su se godinama pojavljivale informacije o Dodikovim poslovnim interesima i nekretninama u Srbiji, ali njihovo spominjanje samo po sebi ne predstavlja dokaz nezakonitosti.
Slično razmišlja i Trifunović, koji smatra da bi ozbiljno preispitivanje rada prethodne vlasti moglo obuhvatiti i odnose između srbijanskih i političkih struktura u Republici Srpskoj. Otvorena pitanja odnose se na različite poslovne aranžmane, nekretninske projekte i veze za koje javnost, prema njegovoj ocjeni, nije dobila potpune odgovore.
Hoće li doći do konkretnih istraga zavisit će od dokaza, rada pravosudnih institucija i spremnosti nove vlasti da omogući njihovu nezavisnost. Lustracija, kao politički i pravni proces utvrđivanja odgovornosti za djelovanje u prethodnom sistemu, nije isto što i krivična istraga, pa bi eventualni postupci morali biti zasnovani na zakonu i dokazima, a ne na političkoj pripadnosti.
Zajednički projekti vrijedni stotine miliona
Jedno od najkonkretnijih nasljeđa partnerstva Beograda i Banje Luke jesu infrastrukturni i energetski projekti, od kojih su neki godinama praćeni sporovima oko nadležnosti, transparentnosti i ekonomske opravdanosti.
Među najznačajnijim je hidroelektrana Buk Bijela na Drini, čija je vrijednost procijenjena na oko 489 miliona KM, odnosno približno 250 miliona eura. Vlasti Srbije i Republike Srpske predstavljale su je kao važan zajednički energetski poduhvat. Međutim, projekat je od početka pratio spor o tome može li Republika Srpska samostalno raspolagati hidroenergetskim potencijalom na Drini bez odgovarajućih odluka institucija Bosne i Hercegovine.
Slična pitanja prate i projekat aerodroma u Trebinju, za koji je Beograd najavljivao ulaganje veće od 205 miliona KM, odnosno oko 105 miliona eura. Iako je godinama predstavljan kao jedna od najvećih investicija Srbije u Bosni i Hercegovini, izgradnja nije počela.
Ni autoput Bijeljina–Rača, za koji je Srbija izdvojila oko 57 miliona KM, odnosno približno 30 miliona eura, nije završen u rokovima koji su se očekivali nakon njegovog predstavljanja kao važne saobraćajne veze između Srbije i Republike Srpske.
Ekonomista Admir Čavalić smatra da bi upravo ovakvi projekti mogli biti predmet preispitivanja. Posebno ističe energetske aranžmane i ugovore koji nisu bili javno dostupni, kao i poslove koji su godinama izazivali pitanja o transparentnosti i koristima za građane.
Eventualna revizija ne bi nužno značila automatsko obustavljanje svih projekata. Mogla bi, međutim, otvoriti pitanja načina dodjele poslova, finansijskih obaveza, poštivanja zakona i stvarne ekonomske opravdanosti ulaganja. Za razliku od političkih izjava, upravo bi odnos prema ugovorima i javnom novcu mogao pokazati koliko se nova vlast u Beogradu zaista razlikuje od prethodne.
Prema podacima vlasti Republike Srpske, Srbija je od 2017. do 2025. godine tom entitetu doznačila približno 227,4 miliona KM, odnosno oko 116 miliona eura. Novac je bio namijenjen školama, vrtićima, zdravstvenim i sportskim objektima, putnoj i komunalnoj infrastrukturi, ali i direktnoj budžetskoj podršci pojedinim lokalnim zajednicama.
Ta pomoć nije sama po sebi sporna: podrška razvoju i infrastrukturi može biti legitimni dio međudržavne i regionalne saradnje. Pitanje je, međutim, prema kojim kriterijima su sredstva raspoređivana, koliko su odluke bile transparentne i jesu li političke veze utjecale na izbor korisnika i projekata.
Čavalić smatra da bi promjena vlasti u Srbiji mogla otvoriti prostor i za snažnije ekonomsko povezivanje Beograda i Sarajeva, umjesto da se saradnja dominantno odvija preko političkih struktura u Banjoj Luci.
Nasljeđe „specijalnih veza“
Vučić i Dodik godinama su institucionalizirali bliskost zajedničkim sjednicama vlada, obilježavanjem praznika i koordinacijom političkih stavova o regionalnim pitanjima. Takva saradnja predstavljana je kao izraz posebnih odnosa Srbije i Republike Srpske, utemeljenih na Dejtonskom sporazumu.
Kritičari su, međutim, upozoravali da je podrška Beograda Dodikovoj politici često prevazilazila okvir legitimne saradnje s entitetom i postajala oslonac za poteze koji su dovodili u pitanje funkcioniranje državnih institucija Bosne i Hercegovine. U tom kontekstu korišten je i izraz „srpski svet“, kojim se opisuje koncept širenja političkog i kulturnog utjecaja Srbije na srpsko stanovništvo u susjednim državama.
Iako je Beograd formalno podržavao teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine, odnos Vučićeve vlasti prema Dodiku često je bio obilježen političkom podrškom i izostankom jasne distance prema potezima koji su izazivali krize u zemlji.
Odlazak Vučićeve koalicije zato ne znači automatski i kraj takve politike. Institucionalne veze, ekonomski interesi i političke ideje koje su je oblikovale ne nestaju promjenom vlasti. Međutim, slabljenje personalnog savezništva moglo bi promijeniti način na koji se ti interesi ostvaruju.
Za Dodika je ključno pitanje hoće li nova vlast u Srbiji nastaviti tretirati njegovo političko rukovodstvo kao glavnog partnera u Republici Srpskoj ili će odnose otvoriti i prema drugim političkim akterima. Za Bosnu i Hercegovinu važnije je hoće li Beograd pokazati spremnost da podršku stanovništvu Republike Srpske odvoji od podrške politikama koje produbljuju unutrašnje sukobe.
Stvarna promjena neće se mjeriti samo novim izjavama o prijateljstvu i saradnji, nego konkretnim odnosom prema institucijama Bosne i Hercegovine, transparentnosti zajedničkih projekata i eventualnim istragama poslovnih aranžmana iz prethodnog perioda. Tek će ti potezi pokazati da li je izborni preokret u Srbiji promijenio samo političko rukovodstvo ili i model odnosa koji je godinama povezivao Beograd i Banju Luku.
INTERVIEW, ALEKSANDAR POPOV: Vučićev pad i Dodikova metamorfoza – Balkan ulazi u fazu raspleta
