Pokojni ruski opozicioni lider Aleksej Navaljni jednom je rekao da ukrajinski Krim, koji je pod ruskom kontrolom od 2014. godine, nije “sendvič sa šunkom” koji se može dijeliti.Njegova sudbina ponovo je u središtu pažnje usred intenzivnih diplomatskih aktivnosti usmjerenih na okončanje ruske invazije na Ukrajinu.
Piše: Ivan GUTTERMAN RSE
Nakon sastanka s ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom na Aljasci 15. augusta, američki predsjednik Donald Trump poručio je na društvenim mrežama da za Ukrajinu “nema povratka” Krima.
Moskva, s druge strane, tvrdi da je status tog poluostrva završen i zahtijeva međunarodno priznanje aneksije koja je uslijedila nakon referenduma 2014. godine – glasanja koje je međunarodna zajednica u velikoj mjeri osudila kao namješteno.
Historijski gledano, kontrola nad Krimom se mijenjala više puta u posljednjih nekoliko stoljeća. Rusko carstvo je zvanično anektiralo Krimski kanat 1783. godine, za vrijeme Katarine Velike.
Nakon raspada Ruskog carstva 1917. godine proglašena je kratkotrajna Krimska Narodna Republika, ali su je ubrzo ugušile snage Crnomorske flote, većinom pod kontrolom boljševičkih jedinica.
Tokom Prvog svjetskog rata, Ruskog građanskog rata i Ukrajinskog rata za nezavisnost, Krim je nekoliko godina bio pod različitim kontrolama – savezničkih interventnih trupa iz Francuske i Grčke, te crvene i bijele ruske armije – sve dok ga u novembru 1920. nisu zauzele boljševičke snage.
Osim perioda njemačke okupacije u Drugom svjetskom ratu, Krim je ostao dio Rusije unutar SSSR-a sve do 1954. godine, kada ga je sovjetski lider Nikita Hruščov predao Ukrajinskoj Sovjetskoj Socijalističkoj Republici.
Seyran Saliev, krimskotatarski aktivista za ljudska prava, uhapšen je u svom domu od strane ruskog FSB-a u oktobru 2017. godine. Od kada je Rusija zauzela Krim, hapšenja, nestanci i ubistva natjerali su brojne etničke krimske Tatare da napuste poluostrvo.
Raspad SSSR-a i referendumi
Krim, većinski naseljen etničkim Rusima, ostao je dio Ukrajine kada je ta zemlja stekla nezavisnost nakon raspada Sovjetskog Saveza 1991. godine.
Na referendumu o nezavisnosti Ukrajine u decembru 1991. godine, tanka većina glasača na Krimu – 54 posto u regiji i 57 posto u zasebnoj administrativnoj jedinici grada Sevastopolja – podržala je nezavisnost od SSSR-a.
Na referendumu 1994. godine većina stanovnika Krima glasala je za mjere koje su uključivale veću autonomiju poluostrva unutar Ukrajine i dvojno rusko-ukrajinsko državljanstvo za lokalno stanovništvo.
Međutim, ove odluke nisu provedene: gornji dom ukrajinskog parlamenta ukinuo je krimski ustav i funkciju predsjednika Krima, a novi ustav stupio je na snagu 1999. godine.
Kao dio Ukrajine, Krim je ostao baza ruske Crnomorske flote u Sevastopolju, gdje je Rusija imala zakup. Ugovorom o zakupu Rusija se obavezala da će “poštovati suverenitet Ukrajine, poštovati njene zakone i spriječiti miješanje u unutrašnje poslove”.
Uprkos tome, jedinice flote odigrale su ključnu ulogu u vojnom preuzimanju poluostrva u februaru 2014. godine, nakon čega je Rusija organizovala referendum koji je Generalna skupština UN-a proglasila nelegalnim. Moskva je ubrzo proglasila formalnu aneksiju Krima, što je izazvalo talas međunarodne osude i sankcija.
Od tada, Rusija tvrdi da status Krima “nije predmet rasprave”. Nedavno je Putin navodno poručio Trumpu da će mirovni sporazum o okončanju rata u Ukrajini zavisiti od priznavanja ruske aneksije poluostrva, uz druge zahtjeve.
Ukrajinski predsjednik Volodimir Zelenski jasno je naglasio da njegova zemlja neće pravno priznati rusku kontrolu nad Krimom, te da ustav Ukrajine dozvoljava ustupanje teritorije samo putem nacionalnog referenduma. Trump je ranije ove godine rekao da “niko ne traži od Zelenskog da prizna Krim kao rusku teritoriju”.
Sjedinjene Američke Države bi, međutim, mogle postati prva – i vjerovatno jedina, u skorijoj budućnosti – zapadna zemlja koja bi to učinila u sklopu potencijalnog mirovnog sporazuma. Neimenovani izvori sugeriraju da je trenutna Trumpova administracija otvorena za takav potez, a i sam Trump je još tokom svog prvog mandata, prije ruske invazije, izjavio da pitanje Krima neće skinuti s dnevnog reda.
MIHAIL MIHAILOV: Od Ruske Amerike do Aljaske – pred susret Trumpa i Putina
